O‘zbekistonda islom moliyasini rivojlantirish.
Kirish
Hozirgi kunda dunyo iqtisodiyotida moliyaviy tizimni yanada rivojlantirish va aholiga qulay moliyaviy xizmatlarni taklif qilish muhim masalalardan biri hisoblanadi. Shu sababli an’anaviy moliyaviy tizim bilan bir qatorda muqobil moliyaviy tizimlarga ham qiziqish ortib bormoqda. Shunday tizimlardan biri Islom moliyasi hisoblanadi.
Islom moliyasi shariat tamoyillariga asoslangan bo‘lib, unda foizga asoslangan operatsiyalardan voz kechish, halollik, adolat va real aktivlarga asoslangan moliyalashtirishga katta e’tibor beriladi. Ushbu tizimda foyda olish bilan birga, jamiyat manfaatlarini hisobga olish va tomonlar o‘rtasida tavakkalchilikni adolatli taqsimlash muhim hisoblanadi.
O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda Islom moliyasiga qiziqish ortib bormoqda. Mamlakatimizda Islom Taraqqiyot Banki bilan hamkorlik qilinmoqda, islomiy moliyaviy xizmatlarni rivojlantirish va sukuk kabi vositalardan foydalanish imkoniyatlari o‘rganilmoqda. Shuningdek, ayrim tijorat banklarida foizsiz moliyaviy xizmatlarni joriy qilish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda.
Asosiy qism
Islom moliyasining asosiy maqsadi moliyaviy munosabatlarda adolat va halollikni ta’minlashdan iborat. An’anaviy moliya tizimida foiz muhim o‘rin tutsa, Islom moliyasida foizga asoslangan daromad olishga yo‘l qo‘yilmaydi. Buning o‘rniga real iqtisodiy faoliyatga bog‘langan moliyalashtirish usullaridan foydalaniladi.
Islom moliyasida murabaha, musharaka, ijara va sukuk kabi moliyaviy vositalar mavjud. Masalan, murabaha usulida moliyaviy tashkilot mijozga kerakli mahsulotni sotib olib, unga ma’lum ustama bilan bo‘lib-bo‘lib to‘lash sharti asosida sotishi mumkin. Musharaka esa tomonlarning birgalikda mablag‘ kiritishi va foyda hamda zararni kelishilgan tartibda taqsimlashiga asoslanadi. Ijara esa ma’lum aktivni ijaraga berish orqali moliyalashtirish shaklidir. Sukuk esa islomiy moliya bozorida muhim vositalardan biri bo‘lib, undan turli infratuzilma va investitsiya loyihalarini moliyalashtirishda foydalanish mumkin.
O‘zbekistonda Islom moliyasini rivojlantirish bir nechta muhim iqtisodiy natijalarga olib kelishi mumkin. Birinchi navbatda, aholining moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlari kengayadi. Chunki ayrim fuqarolar an’anaviy foizli moliyaviy xizmatlardan foydalanishni istamasligi mumkin. Islomiy moliyaviy xizmatlarning rivojlanishi esa ular uchun muqobil imkoniyat yaratadi.
Ikkinchidan, kichik va o‘rta biznes uchun yangi moliyalashtirish manbalari paydo bo‘ladi. Ayniqsa, tadbirkorlar va fermer xo‘jaliklarini murabaha yoki boshqa islomiy moliyalashtirish vositalari orqali qo‘llab-quvvatlash mumkin. Bu esa tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishiga yordam beradi.
Uchinchidan, Islom moliyasini rivojlantirish xorijiy investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatini oshirishi mumkin. Halol investitsiyalarga qiziqadigan xorijiy investorlar uchun O‘zbekiston bozori yanada jozibador bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, Islom moliyasi foyda va tavakkalchilikni adolatli taqsimlashga asoslanganligi sababli iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikka ham ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Biroq O‘zbekistonda Islom moliyasini rivojlantirishda ayrim muammolar ham mavjud. Eng asosiy muammolardan biri aholining bu soha haqida yetarli ma’lumotga ega emasligidir. Ko‘pchilik odamlar murabaha, musharaka, sukuk, ijara yoki takaful kabi tushunchalarni yaxshi bilmaydi. Shuning uchun aholining moliyaviy savodxonligini oshirish juda muhim.
Buning uchun bank xodimlari, tadbirkorlar va oddiy fuqarolar uchun maxsus seminar va treninglar tashkil etish mumkin. Oliy ta’lim muassasalarida Islom moliyasi bo‘yicha fanlar va kurslarni ko‘paytirish ham foydali bo‘ladi. Bu kelajakda sohaga kerak bo‘ladigan malakali mutaxassislarni tayyorlashga yordam beradi.
Yana bir muhim masala — huquqiy bazani takomillashtirishdir. Islom moliyasi to‘liq rivojlanishi uchun uning faoliyatini tartibga soladigan aniq qonunlar va me’yoriy hujjatlar kerak. Shuningdek, shariat tamoyillariga muvofiqlikni nazorat qiluvchi kengashlar faoliyatini yo‘lga qo‘yish muhim hisoblanadi.
Islomiy banklarni rivojlantirish, sukuk emissiyasini yo‘lga qo‘yish, halol investitsiyalarni rag‘batlantirish va xalqaro hamkorlikni kengaytirish ham asosiy vazifalardan hisoblanadi. Davlat tomonidan ushbu yo‘nalishda aniq strategiya ishlab chiqilishi va islomiy moliyaviy loyihalarni qo‘llab-quvvatlash tizimning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekiston uchun boshqa davlatlarning tajribasini o‘rganish ham muhim. Xususan, Malayziya, Indoneziya, Bahrayn, Turkiya, Qozog‘iston va Birlashgan Arab Amirliklarida Islom moliyasini rivojlantirish bo‘yicha tajriba mavjud. Ushbu mamlakatlarning tajribasini O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish orqali mavjud muammolarni bosqichma-bosqich hal qilish mumkin.
Bundan tashqari, raqamli texnologiyalarni Islom moliyasi bilan bog‘lash ham yaxshi imkoniyat yaratadi. Hozirgi vaqtda raqamli bank xizmatlari tez rivojlanmoqda. Shu sababli islomiy moliyaviy xizmatlarni ham mobil ilovalar va onlayn platformalar orqali aholiga taklif qilish mumkin. Bu xizmatlardan foydalanishni osonlashtiradi va moliyaviy xizmatlarning ommalashishiga yordam beradi.
Islomiy sug‘urta, ya’ni takaful tizimini rivojlantirish ham istiqbolli yo‘nalishlardan biridir. Takaful orqali aholining moliyaviy himoyasini kuchaytirish mumkin. Buning uchun tegishli qonunchilikni ishlab chiqish va xalqaro kompaniyalar bilan hamkorlik qilish zarur.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda Islom moliyasini rivojlantirish uchun yetarli imkoniyatlar mavjud. Ushbu tizim mamlakat moliya bozorida muqobil moliyaviy xizmatlarni yaratish, aholining moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash hamda xorijiy investitsiyalarni jalb qilishga yordam berishi mumkin.
Buning uchun, eng avvalo, Islom moliyasiga oid huquqiy bazani takomillashtirish, malakali kadrlar tayyorlash va aholining moliyaviy savodxonligini oshirish kerak. Shuningdek, murabaha, musharaka, ijara, sukuk va takaful kabi moliyaviy vositalarni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirib, amaliyotga bosqichma-bosqich joriy etish maqsadga muvofiq.
Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash, xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kengaytirish va xorijiy tajribadan foydalanish orqali O‘zbekiston kelajakda mintaqadagi muhim islomiy moliyaviy markazlardan biriga aylanishi mumkin. Islom moliyasining rivojlanishi mamlakat iqtisodiyotiga moliyaviy jihatdan foyda berish bilan birga, adolat, halollik va ijtimoiy barqarorlik tamoyillarining kuchayishiga ham xizmat qilishi mumkin.